Civielrechtelijke beschermingsstatuten. Van vertegenwoordiging naar ondersteuning van personen met een handicap in de lage landen

Abstract

Civielrechtelijke beschermingsstatuten. Van vertegenwoordiging naar ondersteuning van personen met een handicap in de lage landen Zeer geachte aanwezigen, Ik heb voor deze oratie een bijzonder herkenbaar onderwerp gekozen. Herkenbaar omdat iedereen er vroeg of laat wel mee wordt geconfronteerd. U kan het zelf meemaken: u wordt bijvoorbeeld getroffen door een spierverlammende aandoening, of u kent ongetwijfeld wel iemand uit uw omgeving die het meemaakt: een goede vriend heeft een verkeersongeval gehad waarbij hij in coma is geraakt en terug ontwaakte met hersenschade, u ontvangt het slechte nieuws dat uw vader of moeder getroffen is door de ziekte van Alzheimer, uw broer of zus krijgt hun eerste kindje maar dat blijkt te lijden aan het downsyndroom, een nonkel heeft een bipolaire stoornis, enz. Er zijn vele situaties denkbaar. Dit aantal neemt nog toe dankzij de uitdagingen van de 21 ste eeuw, nl. de vergrijzing en de digitalisering. Door de vergrijzing worden steeds meer mensen geconfronteerd met beperkingen die samenhangen met de leeftijd waaronder de ziekte van dementie. Naar schatting 19 miljoen mensen in Europa zouden worden geconfronteerd met deze aandoening tegen 2050. Ook de snelle omschakeling naar een digitale samenleving waar steeds meer zelf moet worden gedaan, maakt dat er mensen zijn die afhaken. Er is niemand meer aan het loket om u vriendelijk verder te helpen. Het begrip digitaal analfabetisme is al lang geen onbekende meer en misbruiken zijn het talrijkste bij deze kwetsbare groepen (bv. phishing). Het onderwerp kent omwille van deze ontwikkelingen veel belangstelling op nationaal en internationaal vlak. Wat hebben al deze situaties nu met elkaar gemeen? Welnu, de beperkingen die mensen ervaren leiden tot drempels bij het uitoefenen van hun rechten en plichten. Ook wanneer zij in die situatie verkeren, moeten er beslissingen genomen worden over hun persoon en goederen. Als zij daar zelf niet in slagen, dan biedt het recht vandaag een opvangnet in de vorm van ex lege maatregelen zoals bij medische behandelingen waar de wet bepaalt wie en hoe er dan moet opgetreden worden, vrijwillige maatregelen zoals het levenstestament en de zorgvolmacht waar u zelf iemand hebt aangeduid en door de rechtbank bevolen maatregelen zoals bewindvoering, curatele en het mentorschap. Het zijn die laatste maatregelen waar ik het in het bijzonder over wil hebben vandaag. Zowel België als NL hervormde met ingang van 2014 deze maatregelen. Vandaag zijn er meer dan 140.000 mensen onder bewindvoering geplaatst in België en 421.000 onder één van de NL beschermingsmaatregelen waarbij vooral de sterke stijging van het aantal mentorschappen en beschermingsbewinden opvallend is (resp. 102.000 en 266.000). Ondertussen zijn we meer dan 10 jaar na de hervormingen en komt er steeds meer kritiek op deze maatregelen vanuit mensenrechtelijke hoek: we moeten een transitie maken van plaatsvervangende naar ondersteunende besluitvorming, maar hoe moeten we dat doen? Daar gaat mijn oratie over.