Een snelle bijlslag. Over de haikaipoëzie van Yosa Buson

Abstract

'In de haikaipoëzie draait alles om gedichten waarin je jezelf met behulp van alledaagse woorden bevrijdt van de alledaagsheid.' Met deze bondige formulering vat Yosa Buson in een tekst uit 1777 de paradoxale werking samen van een goede haiku, of beter gezegd: hokku. Want zoals vertaler Jos Vos opmerkt in zijn inleiding op Een mandje aarde, een selectie van Busons werk, stamt de benaming haiku pas uit de tweede helft van de 18 eeuw. Een 'hokku' was oorspronkelijk het openingsvers van een kettinggedicht waaraan verschillende dichters meewerkten. Deze haikai no renga kennen geen overkoepelend verhaal, zelfs geen vaste personages of een afgebakende tijdruimte, wat resulteert in een meerstemmige aaneenschakeling van korte scenes, een afwisseling van atmosferen en sensaties. Jos Vos nam drie van deze kettinggedichten op, net als enkele experimentele gedichten en wat proza: anekdotes, reisverslagen, en ook het voorwoord bij de verzamelde gedichten van een collega-dichter, waarin Buson zijn poëtica kort uiteenzet. Maar het merendeel van de bloemlezing bestaat uit Busons hokku's, waarvoor hij ook het meest bekend is geworden. Eén van mijn favoriete hokku's van Buson geeft die transformatie van het alledaagse goed weer: 'Je slaat toe met je bijl/en staat versteld van de geur-/een winters bos.' Een simpele handeling, houthakken in een bos, wekt opeens een levendige sensatie op, die ook zo weer voorbij is, net als de geur van versgekapt hout in de frisse winterkou. Een goede hokku heeft inderdaad het effect van een snelle bijlslag-in een paar lettergrepen hakken woorden plots een ervaring open die verborgen zat in het alledaagse. Het gedicht dompelt je onder in een bepaalde atmosfeer, door zintuiglijke sensaties op te roepen die je lichaam even wegvoeren van de plek waar je zit te lezen. Dat kan bijvoorbeeld via geluid-'Oude waterput/hoe donker de klank van vissen/die naar muggen springen.'-of via zicht: 'Najaar vangt aan-/ andermans