Public interest litigation in België: procesrechtelijke evoluties inzake het verdedigen van een collectief belang

Abstract

Toon Moonen Staatsraad en hoofddocent UGent Jan Theunis Referendaris Grondwettelijk Hof en hoogleraar UHasselt I. INLEIDING 1. Net als in andere landen is public interest litigation in België in opmars. Daarbij doen burgers, groepen of rechtspersonen een beroep op de rechter om een belang te verdedigen dat het louter individuele overstijgt, doorgaans met toekomst­ en waardegerichte ambities. 1 De voorbeelden zijn legio in de context van de bescherming van het leefmilieu, met de Belgische 'klimaatzaak' (cf. infra randnr. 10) als een van de meest recente voorbeelden. Ook in de context van de bescherming van grondrechten worden rechtscolleges er in toenemende mate mee geconfronteerd. Tussen het in rechte treden voor een individueel belang en voor een hoger be­ lang valt in werkelijkheid geen scherpe lijn te trekken. Waar in het ene uiterste geval de burger een beroep doet op de rechter om louter zijn individuele belang na te streven-nog steeds de overgrote meerderheid van de gedingen-beroept hij zich in het andere uiterste op het algemeen belang, dat in beginsel door de beleidskeuzes van de politieke staatsmachten wordt vormgegeven. Zoals bekend, laten zowel het privaat als het publiek procesrecht een dergelijke actio popularis niet toe. Tussen beide uitersten in vinden we diverse schakeringen. Het individu­ overstijgende karakter van het geding heeft soms zelfs geen impact op de toelaat­ baarheid ervan. Te denken valt aan gedingen waarbij gezamenlijk toch slechts een geheel van individuele belangen wordt nagestreefd (zoals de rechtsvordering tot collectief herstel, bedoeld in Boek XVII van het Wetboek van economisch recht 2) of gedingen die in het kader van strategic litigation formeel worden gevoerd in 1 Zie over dit begrip uitgebreider bv. P. GILLAERTS, "De afdwinging van duurzaamheid als collectief belang. Hoe kunnen ngo's via de burgerlijke rechter wegen op (duurzaamheids) beleid?" in A. VAN HOE en G. CROISANT (eds.), Recht en duurzaamheid, Brussel, Larcier, 2022, (61) 75­87. 2 Zie in dat verband meest recent de wet van 21 april 2024 houdende wijziging van boeken I, XV en XVII van het Wetboek van economisch recht, en tot omzetting van de Richtlijn (EU) 2020/1828 van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2020 betreffende repre­ sentatieve vorderingen ter bescherming van de collectieve belangen van consumenten en tot intrekking van Richtlijn 2009/22/EG. Rechtsbescherming tegen de overheid: het belang van de belangvereiste Jan THEUNIS, Toon MOONEN Toutes reproduction ou adaptation totale ou partielle, par quelque procédé que ce soit, est interdite. L'usage de cette ressource est autorisé uniquement pour l'utilisateur mentionné ci-dessous. Toute transmission à des tiers est formellement interdite. Imprimé le 13/01/2026 par abo@const-court.be T-44110