Elf inzichten uit het leertraject

Abstract

Een verkavelingswijk is voor veel Vlamingen een ideale woonomgeving. Maar de verkaveling kennen we ook als een typisch product van onze vaak slordige omgang met de schaarse ruimte. Verspreid wonen verslindt immers ruimte, vreet energie en is een belangrijke oorzaak van ons mobiliteitsprobleem. Toch zijn er in Vlaanderen ook heel wat verouderde verkavelingswijken te vinden op locaties die goed bereikbaar zijn met het openbaar vervoer of op wandel- en fietsafstand van een dorps- of stadscentrum liggen, en waar ruimte is voor bijkomende woningen binnen het bestaande bebouwde areaal. Hier liggen kansen om zowel de dichtheid als de kwaliteit van de woonomgeving te vergroten. Maar er liggen ook heel wat andere uitdagingen om deze woonomgevingen écht toekomstbestendig te maken: hoe maken we ruimte voor nieuwe bewoners met andere woonwensen; hoe gaan we om met oudere bewoners die hun woning willen aanpassen of een aangepaste woning zoeken; wat met bestaande woningen die aan renovatie toe zijn; waar en hoe kunnen we plaats maken voor meer groene, open of publieke ruimte; hoe werken we aan een betere connectie met de omgeving en aan een shift naar meer duurzame mobiliteit,... ? Om dit soort vragen aan de praktijk te toetsen, lanceerden het Departement Omgeving en het Team Vlaams Bouwmeester in 2020 de projectoproep ‘Verkavelingswijken in transformatie’. Lokale besturen konden concrete cases indienen van goed gelegen 20ste-eeuwse woonwijken waar de generatiewissel zich laat voelen en waar extra woningen nodig zijn. In een leertraject gingen drie lokale besturen en drie onderzoeksteams met elkaar, met de opdrachtgevers, met een coördinerend regieteam en met een aantal experts in interactie. De reconversie van goed gelegen verkavelingswijken is een urgent maatschappelijk vraagstuk, dat echter nog onvoldoende weerklank vindt in beleid en in de regulie- re bouw- en ontwerppraktijk. Een belangrijke uitdaging ligt in het herdefiniëren van opdrachtgeverschap, financierings- modellen en het smeden van nieuwe coalities. De drie gekozen wijken kunnen hierin fungeren als in- spirerende en vernieuwende voorbeelden. Het traject was opgevat als ‘learning by doing’, wat veel inzichten opleverde voor de transformatie van andere verkavelingswijken. Toch is het werk nog lang niet af: uit elk van de drie onderzoeken blijkt dat er nog heel wat werk op tafel ligt voor Vlaams en lokaal beleid om die verkavelingswijken ook daadwerkelijk in te zetten om een deel van de woonopgave waar Vlaanderen voor staat op te vangen. In dit boek bundelen we de inzichten uit het leertraject: we schetsen het potentieel van de verkavelingswijken, waar- om het van belang is om hier ook vanuit de Vlaamse over- heid op in te zetten en blikken terug op hoe het leertraject ontstond en waar we tegenaan liepen; we beschrijven wat er op het spel stond in de drie onderzochte wijken en hoe getracht werd om daarop een antwoord te formuleren; in een reeks van elf inzichten geven we aan wat de kansen en uitdagingen zijn voor overheden die verder aan de slag willen; we geven toelichting bij een kaartoefening op schaal van Vlaanderen om een beter beeld te krijgen van het kwantitatieve verdichtingspotentieel in verkavelingswij- ken; we gaan dieper in op de randvoorwaarden die vervuld moeten zijn opdat ook private marktpartijen een rol kunnen opnemen in de verdichting en transformatie van die wijken; en we eindigen met een pleidooi voor een minder afwach- tend en actiever beleid. We schetsen daarbij drie mogelijke pistes waarop de Vlaamse overheid als cruciale partner kan optreden voor lokale besturen, en hoe de verkavelingswijken ook een rol kunnen spelen in het realiseren van de Vlaamse doelstellingen.